Armeense wijn: alles wat je moet weten over wijn uit Armenië (complete gids)

Armeense gerechten die je moet proberen

Armenië is een klein land met een enorme wijnhistorie. Wist je dat hier de oudste sporen van wijn maken ter wereld zijn gevonden? In een grot bij het dorp Areni ontdekten archeologen een wijnmakerij van ruim 6100 jaar oud. Daarmee wordt Armenië wordt als een van de eerste plekken waar wijn is ontstaan. Toch was Armeense wijn lange tijd vrij onbekend in het Westen. Armeense cognac (brandy) zoals de beroemde Ararat brandy kreeg veel meer aandacht. Sinds de jaren ’90 maakt Armeense wijn een comeback. Na het Sovjet tijdperk, waarin wijn vooral in bulk of voor cognac werd geproduceerd, zetten nieuwe wijnmakers in op kwaliteit. Vandaag de dag winnen Armeense wijnen wereldwijd erkenning voor hun unieke karakter en uitstekende kwaliteit.

In dit artikel nemen we je mee in de fascinerende wereld van de Armeense wijn. Van de eeuwenoude tradities en druivensoorten tot de moderne wijnstreken, bekende wijnhuizen en tips voor jou als wijnliefhebber of toerist. Na het lezen ben je volledig op de hoogte en klaar om zelf van Armeense wijn te genieten!

Eeuwenoude wijngeschiedenis van Armenië

Armenië heeft een wijncultuur die duizenden jaren teruggaat. De vondst in de Areni-1 grot (Vayots Dzor regio) is het beste bewijs. Hier stuitten onderzoekers op een compleet wijnmakerij complex uit circa 4100 v.Chr., inclusief een wijnpers, vergistingsvaten en wijntonnen. Zelfs druivenpitten en gedroogde wijnranken werden er aangetroffen, afkomstig van de gedomesticeerde wijnstok Vitis vinifera, dezelfde soort die nog steeds voor wijnteelt wordt gebruikt. Armeniërs maakten dus al wijn toen in veel andere delen van de wereld de wijnstok nog niet eens was aangeplant.

Die oeroude traditie zie je ook terug in Armeense legendes en religie. Volgens de Bijbelse overlevering plantte Noach na de zondvloed een wijngaard op de berg Ararat. Of het nu mythe is of niet, feit is dat wijn eeuwenlang een belangrijke rol speelde in Armenië. Van heidense vruchtbaarheidsrituelen tot het christendom (Armenië was in 301 n.Chr. het eerste land dat het christendom aannam, waarbij wijn als symbool van het bloed van Christus diende).

Ook op wijngebied zelf gingen de ontwikkelingen door de eeuwen heen door. In de middeleeuwen en de tijd van de Zijderoute werd Armeense wijn verhandeld en gewaardeerd. Later, ten tijde van het Russische en Sovjet tijdperk, raakte de wijnproductie in de verdrukking door massaproductie en de focus op brandewijn (Armeense cognac was in de Sovjet Unie beroemd).

Toch bleef de kennis van wijnmaken in families bewaard, en veel Armeniërs maakten hun eigen huiswijn in kleinschalige hoeveelheden. Traditiegetrouw gebeurde dit vaak in karas, grote aardewerken kruiken die in de grond werden ingegraven, vergelijkbaar met de qvevri in buurland Georgië. Zulke eeuwenoude methoden worden nu in ere hersteld. Enkele moderne wijnmakers fermenteren en rijpen hun wijn weer op deze authentieke manier voor extra diepgang in smaak.

Na de onafhankelijkheid in 1991 begon een nieuw hoofdstuk voor Armeense wijn. Gepassioneerde wijnboeren en investeerders bliezen de bijna vergeten wijnindustrie nieuw leven in. Kwaliteit kwam voorop te staan in plaats van kwantiteit. Er werden nieuwe wijngaarden aangeplant, zowel met inheemse druiven als met internationale rassen, en jonge wijnmakers experimenteerden met moderne technieken naast traditionele methoden. In krap twee decennia tijd boekten Armeense wijnen successen. Op internationale wijnconcoursen vallen ze in de prijzen en wijncritici prijzen het unieke karakter van de wijnen. Het land profileert zich steeds nadrukkelijker als wijnbestemming met een verhaal, namelijk dat van een oud wijnland dat weer helemaal terug is van weggeweest.

Bron: Mindia Jalabadze via Wikimedia Commons

Wijnregio’s in Armenië

Armenië mag dan qua oppervlakte klein zijn, het kent diverse wijnregio’s met elk een eigen klimaat en terroir. Van droge zonnige vlaktes tot koele groene berghellingen. Die variatie proef je terug in de wijnen. Over het algemeen moet je de volgende wijnstreken kennen:

Vayots Dzor
Deze regio in het zuidoosten (waar ook de Areni grot ligt) wordt algemeen beschouwd als het kroonjuweel van de Armeense wijnstreken. Hier op hoogtes van 1000 – 1600 meter rijpen de druiven langzaam, wat zorgt voor evenwichtige en complexe wijnen. Rode wijn uit Vayots Dzor (vaak van de Areni druif) smaakt fris, zacht en een beetje naar rood fruit en kruiden. Sommige mensen vinden dat het een beetje lijkt op Pinot Noir. Ook frisse rosés en aromatische witte wijnen komen uit deze koele hooggelegen streek.

Ararat vallei (Armavir/Aragatsotn)
Dit is de vlakke riviervallei rond de berg Ararat in het westen van Armenië. Het klimaat hier is het heetst en zonnigst van het land. Die overvloedige zon en warmte geven volle wijnen met rijpe fruitaroma’s. Veel fruitige rode wijnen en zwaardere witte wijnen komen van de vulkanische bodems in deze vallei. In deze streek wordt ook veel bubbelwijn gemaakt. Een bekend voorbeeld is de Armeense ‘champagne’ van Armenia Wine Company, en die komt uit Armavir. Naast wijn is de Ararat regio ook beroemd om de brandy distilleerderijen, maar tegenwoordig wint de wijnbouw er sterk aan belang. Bekende wijndorpen zijn onder andere Sasunik (Aragatsotn) en de vlaktes rondom de hoofdstad Jerevan.

Tavush
In het noordoosten van Armenië ligt Tavush, een regio van groene bergen en bossen. Het is er merkbaar koeler en vochtiger, meer landklimaat, bijna Alpenachtig. Dit klimaat blijkt ideaal voor bepaalde witte druiven zoals Kangun, Lalvari en Banants. Wijn uit Tavush is meestal licht, fris en ruikt een beetje naar bloemen en fruit. De smaak is levendig met een klein zuurtje. Het is het soort witte wijn dat mensen graag drinken op een warme zomerdag.

Tavush is nog niet zo beroemd als Vayots Dzor, maar de streek is wel hard aan het groeien. Er komen steeds meer kleine wijnmakers die mooie witte wijnen en bubbels maken.
Syunik
Helemaal in het zuiden ligt Syunik, een bergachtige regio grenzend aan Iran. Syunik deelt deels de hoge ligging met Vayots Dzor en produceert daardoor eveneens rijke, karaktervolle wijnen. Toch heeft Syunik zijn eigen unieke profiel. De rode wijn uit deze streek is een mix van twee smaken : hij heeft een diepe, rijke smaak door de hoge bergen, maar ook warme, fruitige smaken die doen denken aan rijpe bessen en pruimen. Het zijn volle, stevige wijnen, maar toch zacht en een beetje kruidig. Syunik is minder bekend bij het grote publiek, maar avontuurlijke wijnliefhebbers ontdekken er pareltjes. Van sterke wijnen met Cabernet tot stevige wijnen van lokale druiven.

Vroeger werd er ook wijn gemaakt in Artsakh (Nagorno-Karabach). Daar gebruikten ze vooral een lokale druif voor rode wijn, waardoor de wijn donker en stevig smaakte. Door de recente oorlog wordt die wijn nu niet meer daar, maar in Armenië gemaakt.

In Armenië groeien veel druiven heel hoog in de bergen, soms wel op 1800 meter. Dat is zo hoog dat Armenië bij de hoogste wijngebieden ter wereld hoort. Door die hoogte, de warme zomers en de vulkanische grond krijgen de druiven extra veel smaak en blijven ze lekker fris.

Ook hadden de druivenplanten daar bijna geen last van de phylloxera druifluis die in andere landen veel wijngaarden kapot maakte. Daardoor staan in Armenië nog veel oude, originele wijnplanten.

Unieke druivensoorten en wijnsoorten

Een van de leukste ontdekkingen van Armeense wijn is het scala aan inheemse druivensoorten. Armeniërs verbouwen al duizenden jaren hun eigen druivenrassen, waarvan er tegenwoordig nog honderden bestaan, naar schatting meer dan 400 lokale druivenrassen komen hier vandaan. Veel van die namen zul je buiten de Kaukasus niet snel tegenkomen. We stellen er een paar aan je voor:

Areni Noir
Areni Noir is de bekendste blauwe druif van Armenië. Van deze druif wordt rode wijn gemaakt die rood van kleur is en een beetje smaakt naar kersen en bessen. De wijn is soepel en zacht. Sommige mensen vergelijken het met Pinot Noir, maar het heeft wel een eigen smaak. Dit is dé favoriete rode druif van het land.

Voskehat
Voskehat is een witte druif en wordt ook wel de ‘koningin’ van de Armeense witte druiven genoemd. De naam betekent ‘goudzaad’, en de wijn heeft vaak een goudgele kleur. De smaak doet denken aan perzik, abrikoos, bloemen en een beetje honing. De wijn is fris en past goed bij dingen zoals vis of salades.

Khndoghni (Sireni)
Deze krachtige rode druif komt uit Artsakh. De wijn die ervan wordt gemaakt is donker, stevig en smaakt een beetje naar bramen, kersen en kruiden. De bekendste wijn hiervan heet Kataro. Door oorlog in het gebied wordt deze wijn nu in Armenië zelf gemaakt.

Kangun
Kangun is een witte druif die tijdens de Sovjet periode is ontwikkeld. Van Kangun kun je gewone witte wijn maken, maar ook bubbeltjeswijn. De smaak is fris en licht bloemenachtig. Je komt Kangun vaak tegen als een betaalbare, makkelijke wijn die goed past bij lichte gerechten.

Armenië gebruikt ook bekende druiven zoals cabernet sauvignon, merlot, syrah, chardonnay en muscat. Maar de meeste wijnmakers kiezen het liefst voor hun eigen, unieke druiven.

In Armenië maken ze veel verschillende soorten wijn. Er is natuurlijk rode wijn, die is meestal droog en kan licht en fruitig zijn, maar ook juist stevig van smaak. Er is ook witte wijn, van heel fris tot wat voller en geuriger. Rosé wordt er ook gemaakt, en die smaakt vaak lekker zomers.

Best verrassend: Armenië maakt ook bubbelwijn, net als champagne, bijvoorbeeld van de Kangun druif.

En dan is er nog iets heel bijzonders: fruitwijn. Vooral granaatappelwijn is populair, een echte Armeense specialiteit.

Granaatappelwijn

In Armenië heeft de granaatappel een speciale betekenis: het staat voor geluk en een lang leven. En ja, daar maken ze zelfs wijn van! Granaatappelwijn is zoet of halfzoet en wordt gemaakt van 100% granaatappelsap. Het smaakt heel anders dan gewone wijn. Het is knalrood, fruitig, een beetje zoetzuur en heeft een heel eigen smaak.

Mensen drinken het graag bij desserts, zoals chocolade, noten of zachte kaas. Toeristen nemen vaak een flesje mee naar huis, omdat het zo typisch Armeens is. Er bestaan ook wijnen van andere vruchten, zoals kersen, abrikozen en moerbeien, maar granaatappelwijn is de bekendste.

Bekende Armeense wijnhuizen en merken

De Armeense wijn is de laatste jaren veel beter geworden. Dat komt doordat slimme en enthousiaste wijnmakers hard hebben gewerkt om nieuwe, goede wijnen te maken. In Armenië heb je nu zowel grote, moderne bedrijven als kleine familie wijngaarden die alles met de hand doen.

Hier zijn een paar bekende namen die handig zijn om te onthouden als je ooit Armeense wijn wilt proberen of kopen:

Zorah Wines
Dit wijnhuis, opgericht begin jaren 2000, zette Armeense wijn internationaal op de kaart. Zorah gebruikt amforen (karas) om hun rode Areni-wijnen te rijpen, wat een unieke smaak oplevert. Hun topwijn Zorah Karasi haalde zelfs internationale top 10 lijsten en werd geroemd om zijn authenticiteit en diepgang.

Karas Wines
Een modern wijnbedrijf in de Ararat vallei, gestart met hulp van een Argentijns-Armeense familie. Karas (karas betekent karaf/kruik) combineert inheemse en klassieke druiven in strak gemaakte wijnen. Ze produceren op grotere schaal en exporteren wereldwijd, waardoor Karas wijnen relatief makkelijk te vinden zijn. Verwacht volle, fruitige wijnen die meteen in de smaak vallen. Van soepele rode wijn tot frisse witte en rosé.

ArmAs Estate
Een familiedomein in de regio Aragatsotn (niet ver van Yerevan). ArmAs (genoemd naar de familie Aramaisyan) heeft sinds 2007 wijngaarden aangelegd op oude vulkanische grond. Ze maken zowel rode als witte wijnen en hebben meerdere prijzen gewonnen. Bezoekers zijn welkom op hun mooie landgoed om wijnen te proeven met uitzicht op de wijngaarden. ArmAs staat bekend om verfijnde wijnen met een mooie balans.

Kataro
Oorspronkelijk afkomstig uit de Artsakh regio en beroemd om zijn krachtige rode wijn van de Khndoghni druif. Het wijngoed moest wegens conflict verhuizen, maar zet de traditie voort in Armenië zelf, met druivenstokken die uit Nagorno-Karabach zijn meegenomen. Kataro’s wijnen zijn donker, rijk en vol karakter. Een must-try voor de liefhebbers van stevige rode wijn. Het verhaal achter de wijn (een wijngaard die ondanks alles voortleeft) geeft extra betekenis aan elk glas.

Armenia Wine Company
Een van de grootste en meest toegankelijke producenten van het land, gevestigd in de Ararat regio. Dit bedrijf (opgericht in 2008) maakt een breed assortiment wijnen onder merken als Takar, Armenia en Tariri, van alledaagse wijnen tot hogere kwaliteitswijnen. Ze produceren zelfs bubbeltjeswijn. Armenia Wine Company heeft moderne faciliteiten en richt zich zowel op de lokale markt als op export. Hun wijnen zijn vaak een prima start om kennis te maken met Armeense wijn.

Natuurlijk zijn er nog veel meer noemenswaardige wijnmakers. Kleine boutique wijnhuizen zoals Trinity Canyon Vineyards, Old Bridge Winery, Voskevaz Winery, Van Ardi en Momik Wines winnen aan populariteit onder wijnliefhebbers vanwege hun persoonlijke aanpak en vaak biologische of natuurwijn productie. Deze kleinere producenten experimenteren veel, en bezorgen Armenië internationaal een reputatie van ‘booming new wine scene’.

Bron: Narek Avetisyan /Narek75/ via Wikimedia Commons

Wijncultuur, proeven en toerisme

Armeense wijn draait niet alleen om het vullen van flessen, er zit ook een levendige cultuur omheen, die je als bezoeker absoluut kunt ervaren. Wijn drinken in Armenië gaat vaak hand in hand met gezellig samenzijn, traditioneel eten en feestelijke momenten. Zo zijn er op de kalender een paar jaarlijkse wijnevenementen die je niet wilt missen als je in de buurt bent:

Areni Wijnfestival
elke eerste zaterdag van oktober verandert het wijnmakersdorp Areni (Vayots Dzor) in één grote wijntocht. Lokale wijnboeren presenteren hun nieuwe oogst, er is muziek, dans en natuurlijk eindeloos veel proeven. Het festival trekt zowel locals als toeristen. Je proeft hier de sfeer van een eeuwenoude wijntraditie gecombineerd met Armeense volksfeesten. Druiven worden soms ter plekke geperst, er zijn kraampjes met kaas en fruit, en tegen de achtergrond van de mooie rode rotsen van Noravank kloof beleef je wijn op z’n best.

Yerevan Wine Days
In mei vinden in de hoofdstad Yerevan de wijnfeestdagen plaats. Denk aan een straatfestival waarbij tientallen wijnhuizen hun beste wijnen laten proeven in de openlucht, midden in de stad. De terrasjes zitten vol, overal klinken proostende glazen en live muziek. Voor toeristen is dit een toegankelijke manier om in één keer met veel verschillende Armeense wijnen kennis te maken. Van hippe nieuwe labels tot gevestigde namen. Yerevan toont zich dan echt als trendy wijnstad.

Daarnaast zijn er ook kleinere events zoals een wijnfestival in Dilijan (in de bossen van Tavush) en tal van wijnproeverijen door het jaar heen. In Yerevan kun je het hele jaar door terecht bij gespecialiseerde wijnbars en shops om lokale wijnen te proeven. Sommige bars bieden wine flights aan met verschillende Armeense wijnen naast elkaar. Een leuke minireis door het wijnland zonder de stad te verlaten.

Populair is ook een bezoek aan de wijnkelders van bekende producenten: zo kun je bij bijvoorbeeld Voskevaz of Armenia Wine een rondleiding krijgen en direct uit het vat proeven.

Ben je echt een wijnliefhebber, dan raden we aan een dagtrip of meerdaagse wijnroute te maken door de wijnregio’s. In Vayots Dzor kun je bijvoorbeeld langsgaan bij wineries als Old Bridge, Hin Areni of Trinity Canyon, vaak prachtig gelegen tussen de wijngaarden en bergen. Je ontmoet er vaak de wijnmakers zelf, die vol passie over hun product vertellen terwijl je nipt aan hun wijn.

Ook in de Ararat vallei zijn winery bezoeken mogelijk, bijvoorbeeld bij ArmAs of Karas, waar moderne proeflokalen en zelfs restaurants op het domein te vinden zijn.

Bron: Ավետիսյան91 via Wikimedia Commons

Welke gerechten passen eigenlijk goed bij Armeense wijn?

Een glas Areni Noir smaakt heerlijk bij gegrild vlees. Niet toevallig drinken Armeniërs het graag bij khorovats, de Armeense barbecue van gemarineerd varkens- of lamsvlees. Ook bij stoofgerechten of kebab doet deze wijn het goed. De fruitige tonen en kruiden in de wijn vullen het geroosterde, rokerige van het vlees mooi aan.
Voskehat (witte wijn) combineert uitstekend met vis, zeevruchten en lichte kazen.
Een stevige Khndoghni/Kataro rode wijn kun je bewaren voor de zwaardere kost: denk aan lamssjasliek, wildgerechten of oude harde kazen.
Granaatappelwijn tot slot is op zichzelf al bijna een dessert. Serveer ‘m licht gekoeld bij notengebak (baklava bijvoorbeeld) of pure chocolade.

Na alle informatie heb je vast zin gekregen om Armeense wijn te proeven, en dat is precies terecht. Armenië biedt een wijnbeleving die je in weinig andere landen vindt: oeroud en toch vernieuwend, kleinschalig en toch groots van smaak. Of je nu door de historische wijngaarden van Areni wandelt, een proeverij doet in een hippe wijnbar in Yerevan, of thuis op de bank een fles Areni Noir opentrekt. Geniet, of zoals ze in Armenië zeggen: Kenats! (Proost!)