Top 11 bezienswaardigheden in Gyumri
Gyumri: culturele hoofdstad vol verborgen schatten
Gyumri is de op één na grootste stad van Armenië en staat bekend als de culturele hoofdstad van het land. De stad heeft een unieke charme dankzij haar historische bouwwerken van zwart vulkanisch tufsteen, wat Gyumri de bijnaam ‘Stad van Zwart Tufsteen’ heeft opgeleverd. Ondanks twee verwoestende aardbevingen in de 20e eeuw, waaronder de zware Spitak-ramp van 1988, is Gyumri als een feniks herrezen en straalt het vandaag de dag weer als vanouds. Bezoekers worden aangetrokken door de ontspannen sfeer, de humor en creativiteit van de inwoners en de straten vol kunst en ambacht.
Locatie op de kaart
1. Vardanantsplein: het kloppende hart
Het Vardanantsplein (Vrijheidsplein) is het centrale plein en het bruisende hart van Gyumri. Veel van de belangrijkste bezienswaardigheden liggen aan dit ruime plein, waaronder het stadhuis en enkele prominente kerken. Midden op het plein prijkt een ruiterstandbeeld van de nationale held Vardan Mamikonian, een eerbetoon aan de historische Slag van Avarayr.
Dit plein werd geopend in 1930 en is sindsdien toneel van talloze evenementen. Zo hield paus Franciscus hier in 2016 een mis voor duizenden gelovigen. Aan Vardanantsplein ervaar je direct de bijzondere architectuur van Gyumri: fraaie 19e eeuwse gebouwen opgetrokken uit donker tufsteen met opvallende oranje accenten rondom ramen en bogen.
Een wandeling over het plein en door de omliggende straten is een reis terug in de tijd, langs geschiedenis die op elke straathoek tot leven komt.
2. Surb Amenaprkich
Aan het Vardanantsplein staat de Heilige Verlosserkerk, lokaal bekend als Surb Amenaprkich. Deze imposante zwart-oranje kerk werd gebouwd tussen 1858 en 1872 en is geïnspireerd op de beroemde kathedraal van Ani. De kerk raakte zwaar beschadigd tijdens de aardbeving van 1988. De klokkentoren stortte in en rond de kerk liggen nog steeds uit de gevel gevallen stenen als stille getuigen.
Achter de kerk staat een indringend monument ter nagedachtenis aan de ramp. Meerdere sokkels met daarop klokken die permanent de tijd 11:41 aanwijzen, het precieze tijdstip waarop de aardbeving toesloeg.
Hoewel de restauratie van de Verlosserkerk in 2002 is begonnen en nog gaande is, maakt de kerk nog altijd indruk met haar prachtige architectuur en ontroerende geschiedenis. Zeker ’s avonds, wanneer de gevel wordt aangelicht.
Bron: Arman musikyan via Wikimedia Commons
3. Surb Astvatsatsin
Schuin tegenover de Verlosserkerk aan de overkant van het plein staat een andere bijzondere kerk: Surb Astvatsatsin, in de volksmond de Zeven Wonden Kerk genoemd. Deze 19e eeuwse kathedraal (gebouwd in 1873 – 1884) dankt haar bijnaam Yot Verk aan een beroemd Maria icoon met ‘zeven smarten’ dat hier bewaard werd en waaraan wonderen werden toegeschreven. Opvallend is dat deze kerk vijf altaren heeft, bestemd voor verschillende christelijke denominaties, uniek in Armenië.
De donkere tufstenen muren met sierlijke patronen hebben de aardbeving van 1988 doorstaan, waardoor de kerk nu nog steeds in volle glorie te bewonderen is.
Binnenin heerst een serene sfeer en je ziet de mix van Armeense, Orthodoxe en zelfs Katholieke invloeden terug in de inrichting. Deze kerk, met haar rijke historie en lokale legendes, mag je niet overslaan bij een bezoek aan Gyumri.
Bron: Crispin Semmens via Wikimedia Commons
4. Historisch stadscentrum Kumayri
Rondom het Vardanantsplein strekt zich de historische wijk Kumayri uit, het oude stadscentrum van Gyumri. Dit gebied voelt als een openluchtmuseum. Je vindt er honderden 18e en 19e eeuwse huizen en panden die wonderbaarlijk bewaard zijn gebleven.
Wandel op je gemak door de met kinderkopjes geplaveide straatjes zoals de Abovyanstraat en de Rijkov (Ryzhkov) Boulevard, en bewonder de sierlijke balkons, houten luiken en versierde gevels.
Elke buurt had vroeger zijn eigen karakter, van het Griekse tot het Russische. Die mengelmoes zie je nog terug in de architectuur.
Langs de boulevard zitten nu gezellige cafés, ateliers en boetiekjes waar de artistieke geest van Gyumri duidelijk leeft.
Hier kun je ook de beroemde ‘Lodka’ (boot)gebouwen zien met hun ronde gevels, en verborgen binnenplaatsjes vol streetart. Dwaal rond en laat je verrassen. Achter iedere oude houten deur schuilt misschien wel een ambachtswerkplaats of galerie. Het historische Kumayri is perfect voor een ontspannen stadswandeling waarbij je je helemaal onderdompelt in het creatieve hart van Gyumri.
Bron: O’micron via Wikimedia Commons
5. Sev berd
Net buiten het centrum, aan de westelijke rand van de stad, torent het Zwarte Fort (Sev Berd) boven Gyumri uit. Dit enorme ronde vestingwerk werd in 1837 gebouwd in opdracht van tsaar Nicolaas I en vernoemd naar diens vrouw, tsarina Alexandra.
Destijds heette de stad zelfs Alexandropol. De dikke zwarte muren en kantelen van Sev Berd hebben sinds de 19e eeuw talloze legers en twee aardbevingen doorstaan. Tegenwoordig kun je rond de vestingheuvel wandelen en genieten van een panoramisch uitzicht over de stad en de vlakte richting Turkije.
Binnen de fortmuren worden zo nu en dan culturele evenementen en concerten georganiseerd, maar ook als het fort dicht is, is de aanblik van dit gebouw al indrukwekkend genoeg. Neem vooral je camera mee bij zonsondergang, wanneer het fort kleurt goudoranje tegen de avondlucht.
6. Het Moeder Armenië standbeeld
Vlakbij het Zwarte Fort bevindt zich het Moeder Armenië standbeeld, een groot bronzen beeld van een vrouw met zwaard die waakt over de stad. Dit monument werd geplaatst als eerbetoon aan de Armeense soldaten die vochten in de Great Patriotic War.
Vanaf het Moeder Armenië monument heb je bovendien een prachtig uitzicht over Gyumri en omgeving. Het is een populaire plek voor zowel toeristen als locals om even te ontspannen, te picknicken of de zon langzaam achter de bergen te zien zakken.
7. Saint Michael the Archangel kerk
Aan de voet van het standbeeld ligt het Heuvel van Eer memorial park, waar ook een kleine Russische kapel uit 1912 staat.
Deze kapel van zwarte tufsteen met haar glimmende koepel, bijgenaamd ‘de Schitterende’, ligt op een heuveltje vol eeuwenoude bomen en graven, en ademt geschiedenis.
8. Sovjet erfgoed en opvallende monumenten
Wie oog heeft voor Sovjet erfgoed zal in Gyumri veel interessante details ontdekken. Verspreid door de stad staan nog tientallen Sovjet standbeelden, mozaïeken en monumenten die een kijkje geven in het verleden. In het Maxim Gorky Central Park, Gyumri’s centrale stadspark, vind je bijvoorbeeld de Vriendschapsfontein, een nostalgische fontein omringd door beelden van vrolijke mensen uit de Sovjettijd. Ook stuit je hier op verrassende kunstwerken. Zo vind je er een abstract metalen sculptuur verscholen tussen de bomen tijdens een wandeling door het park. In een ander deel van de stad staat het Mshurbah standbeeld: een beeld van een traditionele ‘zingende waterkruik’, symbool van Gyumri’s ambachtelijk erfgoed. Leuk detail: er is zelfs een openbare drinkfontein in de vorm van zo’n kruik, waar koel bronwater met een melodieus geklater uit stroomt.
Aan de noordrand van Gyumri kun je een bijzonder staaltje Sovjetarchitectuur bewonderen: de IJzeren Fontein. Deze enorme metalen fontein, voltooid in 1982 door architect Artur Tarkhanyan, ziet eruit als een imposante sculptuur met uitgespreide ‘vleugels’ van staal die omhoog waaieren. Ooit sierde dit kunstwerk de campus van de Polytechnische Universiteit, maar na de aardbeving van 1988 bleef alleen de fontein zelf overeind staan terwijl de omliggende gebouwen verwoest werden. Nu staat de IJzeren Fontein eenzaam op een open terrein, waar de roestige waterpijpen rondom de voet herinneren aan hoe hier ooit water omhoog spoot en over het metaal stroomde. Het is een van de meest ongewone monumenten van de stad. Voor liefhebbers van Sovjetaarchitectuur absoluut de moeite van een korte taxirit waard.
9. Musea: van kunst tot illusie
Gyumri telt opvallend veel musea en galerieën voor een relatief kleine stad. Liefhebbers van kunst moeten zeker naar de Aslamazyan Zusters Museum. In dit kleurrijke huismuseum (gevestigd in het voormalige woonhuis van de zussen) bewonder je de schilderijen en keramiek van Mariam en Yeranuhi Aslamazyan, twee kunstenaars die in de Sovjetperiode de wereld rondreisden om hun indrukken vast te leggen. Hun werk barst van levenslust en exotische taferelen. Van Indiase markten tot Latijns-Amerikaanse festivals. Iets wat in de decennia van Sovjetisolatie enorm tot de verbeelding sprak. Men noemt Mariam Aslamazyan daarom wel ‘de Frida Kahlo van Armenië’ vanwege haar expressieve, kleurrijke stijl.
Op een steenworp afstand ligt het Museum van Nationale Architectuur en Stedelijk Leven (ook wel Dzitogtsjan museum genoemd). Dit is ondergebracht in een prachtig 19e eeuws koopmanshuis, waar je een stap terug doet in het Alexandropol van vroeger. Je ziet er traditionele ambachten uit de regio. Van houtbewerking en borduurwerk tot tinnegieterij. En krijgt een inkijkje in hoe de inwoners van Gyumri woonden en werkten in de 19e en vroege 20e eeuw. Aangrenzend is een kleine beeldengalerij met werken van beeldhouwer Sergey Merkurov, waaronder doodsmaskers van prominente figuren (Merkurov maakte zelfs het dodenmasker van Lenin). Ook bijzonder: bij het treinstation, dat zelf een historisch gebouw is, staat een oude stoomlocomotief opgesteld als monument. Een paradijs voor treinliefhebbers en een fotogeniek stukje industriële geschiedenis.
In Gyumri zijn er ook enkele kleinere huismusea die gewijd zijn aan beroemde lokale figuren. Zo is er het Mher ‘Frunzik’ Mkrtchyan Museum, opgedragen aan een geliefde Armeense filmacteur uit Gyumri. Een ander opmerkelijk plekje is de Cobweb Art Gallery, wellicht het enige museum ter wereld waar kunst van echte spinnenwebben wordt tentoongesteld. Kunstenaar Andranik Avetisyan spant ragfijne spinragdraden op doeken en creëert daarmee etherische beelden vol symboliek. Het resultaat is even verbluffend als uniek. Als je op zoek bent naar iets wat je nergens anders ziet, dan is dit jouw plek. Tot slot mogen we het Museum of Illusions niet vergeten, een interactief museum vol optische illusies en wetenschappelijke wondertjes. Hier komen wetenschap en entertainment samen voor een gekke en leuke ervaring die geschikt is voor elk type reiziger. Met meer dan 60 verschillende illusies om zelf uit te proberen, spiegels en vertekende kamers is het Illusies Museum geweldig voor jong én oud. Je verlaat dit museum gegarandeerd met een grote glimlach en een paar toffe foto’s als souvenir!
10. Verborgen pareltjes van Gyumri
Naast de grote trekpleisters kent Gyumri ook een aantal verborgen pareltjes die je reis extra bijzonder maken. Eén daarvan is de oude Sovjet kapperszaak (Lux Barber Shop) in het centrum. Volgens velen de oudste barbershop van Armenië. Stap je hier binnen, dan stap je regelrecht de jaren 40 binnen. Het interieur is sinds de opening tijdens de Tweede Wereldoorlog nauwelijks veranderd: de authentieke kappersstoelen, de verweerde spiegels en zelfs het uithangbord lijken uit een Sovjetfilm te komen. Warm water voor het haren wassen wordt hier nog ouderwets opgewarmd met een ketel en emmers. De trotse barbiers laten vol enthousiasme hun versleten maar vlijmscherpe scharen en tondeuses zien. Het mannengedeelte van de zaak is onveranderd gebleven en wordt al generaties lang bezocht: veel klanten komen hier omdat hun vader of zelfs grootvader hier al kwam voor een knipbeurt. Je wordt er ontvangen met open armen, een kopje thee en typisch Gyumri’s gevoel voor humor. Een scheerbeurt of knipbeurt in deze tijdcapsule is niet zomaar een kappersbezoek, maar een ervaring die je mee terugneemt naar het Gyumri van vroeger. Beslist een aanrader voor iedereen die van nostalgie houdt.
Andere verborgen plekjes zijn bijvoorbeeld de fotogenieke ‘Hollywood’ binnenplaats (een steegje waar een muurschildering met grote letters Hollywood de lokale creativiteit laat zien) en het ‘Tango balkon‘ uit de film Tango of Our Childhood. Een balkon in een oud huis dat beroemd werd door een geliefde Armeense film.
Verder vind je in Gyumri allerlei artistieke muurschilderingen, mozaïeken gemaakt van gerecyclede flesdoppen en knusse antiekwinkeltjes. Neem vooral de tijd om van de gebaande paden af te wijken. Wie weet beland je op een binnenplaats waar bewoners samen traditionele liedjes zingen, of ontdek je een piepklein atelier waar poppen en miniaturen met de hand worden gemaakt. Juist dit soort onverwachte ontmoetingen en ontdekkingen maken Gyumri zo’n warme en unieke bestemming.
11. Directe omgeving: kloosters en natuur
Ook buiten de stadsgrenzen van Gyumri valt er van alles te zien. Op slechts 10 kilometer ten noordwesten van de stad, in een groene vallei aan een rivier, ligt het Marmashen klooster. Deze serene kloosterplaats uit de 10e eeuw bestaat uit meerdere rode tufstenen kerken die prachtig afsteken tegen het landschap. Marmashen is een oase van rust: je hoort er weinig meer dan fluitende vogels en het kabbelende water van de Akhoerian rivier. De grootste kerk, gewijd aan Sint Stefanus, dateert uit circa 988-1029 en bevat nog deels intacte fijne steenhouwkunst rond de ramen. Marmashen is niet alleen historisch interessant, maar ook een heerlijke plek voor een picknick op het gras met uitzicht op de eeuwenoude muren en de omringende heuvels. Het is moeilijk voor te stellen dat dit stille klooster ooit het centrum van een bloeiende middeleeuwse gemeenschap was.
Ten zuidoosten van Gyumri, nabij de stad Artik, vind je een ander juweeltje: het Harichavank klooster (ook wel Haritschavank). Dit kloostercomplex ligt op een rotspartij bij een dorp en stamt uit de 7e tot 13e eeuw. Harichavank was eeuwenlang een belangrijk religieus en educatief centrum. Tegenwoordig kun je er de fraaie kathedraal met haar gedetailleerde kruisstenen (khachkars) bewonderen, evenals de overblijfselen van oude monnikencellen. Doordat het wat hoger ligt, heb je vanaf Harichavank tevens een mooi uitzicht op het Shirak plateau en, bij helder weer, de berg Aragats in de verte. Beide kloosters, Marmashen en Harichavank, gelden als absolute aanraders voor wie de regio rond Gyumri wil verkennen. Ze bieden een fascinerende duik in Armenië’s middeleeuwse verleden, omgeven door ongerepte natuur.
Na al dit culturele en natuurlijke moois kun je in Gyumri zelf weer op adem komen. Strijk neer op een terrasje aan de Rijkov Boulevard en probeer lokale specialiteiten uit de Shirak regio, bijvoorbeeld ponchik (een warme Armeense donut gevuld met vanillecrème of chocopasta) bij het beroemde café Ponchik Monchik.
Gyumri mag dan minder bekend zijn dan Jerevan, het is een bestemming die je hart steelt met zijn mix van geschiedenis, cultuur en gastvrijheid. Jong en oud zullen zich hier thuis voelen. Eén ding is zeker: na een bezoek aan Gyumri, met al zijn bekende én verborgen bezienswaardigheden, zul je deze unieke stad niet snel vergeten.
